Cryogene suspensie: ook een groep Nederlanders wil zich na de dood laten invriezen

Henri Kluytmans (33) uit Eindhoven draagt een soort penning om zijn hals waarop staat wat er moet gebeuren als hij overlijdt. Die tekst is vooral gericht op het personeel van een eventuele ambulance dat hem dood aantreft want als die niet binnen 30 minuten een bloedverdunner inspuiten dan stolt zijn bloed en dat zou de verdere uitvoering van zijn 'laatste' wil nodeloos compliceren. Als de bloedverdunner en diverse andere geneesmiddelen zijn toegediend kan Kluytmans' lijk naar Londen worden vervoerd waar in een operatie de bloedvaten buiten het lichaam worden geleid zodat het bloed uitgespoeld kan worden en vervangen door een zogeheten cryoprotectant, een anti-vriesstof. Kluytmans wil namelijk niet begraven of gecremeerd worden maar ingevroren op een temperatuur van min 196 graden en opgeslagen in een dewar, een enorme thermosfles gevuld met vloeibare stikstof in de staat Arizona. De cryoprotectant vervangt het bloed in zijn aderen teneinde de vorstschade aan de weefsels zo veel mogelijk te beperken, want Kluytmans is ervan overtuigd dat het in de verre toekomst weer mogelijk zal zijn om hem te ontdooien en weer tot leven te wekken. Voor eeuwig ditmaal want Kluytmans heeft een broertje dood aan Magere Hein, hij streeft naar onsterfelijkheid.

Ze kwamen uit Amerika en je hoorde er vooral over in de komkommertijd, rijke mensen die zich na hun dood in willen laten vriezen, maar ook in Nederland lopen nu cryonisten rond. Zes mannen en twee vrouwen hebben een contract afgesloten met de Stichting Alcor uit Arizona om zich na hun dood in te laten vriezen. Daarmee sluiten ze zich aan bij een groep mensen die doorgaans voor volkomen maf en egoistisch wordt versleten, maar die curieus genoeg nogal wat beroemdheden telt (Lionel Richie, Michael Jackson en Woody Allen - maar niet Walt Disney dat is een vals gerucht) benevens veel artsen en informatici. Zo'n 70 tot 80 hele mensen of hoofden (dat is goedkoper en de hersenen worden gezien als een soort harde schijf waar het menselijke operating system op staat) zweven op het ogenblik in de vloeibare stikstof. Het waren er meer in het verleden, maar niet alle invriesorganisaties zijn even betrouwbaar gebleken, ongeveer 30 lijken ontdooiden en werden alsnog begraven.

Ongeveer 1000 mensen hebben hun invriesplannen in een contract vast laten leggen. Schatrijk hoef je er overigens niet voor te zijn: een heel lichaam kost 130.000 dollar ('whole body suspension') en alleen een hoofd 60.000 dollar ('neuro-suspension') en de meeste contractanten sluiten daarvoor een levensverzekering af. Daarnaast is er het jaarlijkse lidmaatschap van de invriesorganisatie Alcor (plm 300 dollar).

Gewend als we zijn aan een levensverwachting van 75 jaar die eindigt met een begrafenis of een crematie is de wens om je na je dood in te laten vriezen natuurlijk opvallend. Niet zozeer vanuit technisch oogpunt (de techniek om diepgevroren overledenen weer tot leven te wekken staat vriendelijk gezegd nog in de kinderschoenen), maar vooral uit filosofisch oogpunt. 'Op het moment dat je de ander vertelt dat jij een Cryonics regeling hebt getroffen, vertel je eigenlijk minder over jezelf dan over de degene met wie je het gesprek hebt. Je confronteert iemand namelijk met zijn eigen sterfelijkheid. Dit gegeven zorgt vaak voor de heftige emoties. Mensen willen een onbezorgd leven en de dood is ver van hun bed. Ze zien het als de "natuurlijke" weg van het leven, al dan niet met een god'.

Vriendschappen zijn stukgegaan nadat de Nederlandse cryonisten vertelden dat ze hun handtekening hadden gezet. Ze worden beschuldigd van egoisme of horen dat ze 'ruimte behoren te maken voor toekomstige generaties'. Veel mensen wijzen het cryonisme ook af omdat ze weten dat een eeuwig leven een vervelend leven is. De uitersten worden door deze twee komieken misschien wel het beste weergegeven: Freek de Jonge verklaarde enige tijd terug op de televisie monter dat hij de dood niet vreest want hij zal voortleven in zijn oeuvre. Woody Allen had jaren daarvoor echter al geroepen dat hij helemaal niet voort wenste te leven in zijn oeuvre, maar in zijn woonkamer. De Nederlandse cryonisten denken er ook zo over. De 23-jarige Dalibor den Otter uit Leidschendam, zoon van een huisarts en student geschiedenis is waarschijnlijk de eerste Nederlander die zijn handtekening zette onder een invriescontract. Hij zegt: 'Ik hield me eigenlijk al vrij vroeg bezig met de dood, met levensverlenging, gentherapie, thymusbehandelingen, allerlei middeltjes, ik heb er de nodige boeken over gelezen, maar al die zaken bieden maar tien, 20 30 jaar extra overleving en dat is me veel te weinig. Ik wil zelf bepalen wanneer ik dood ga en zeker niet binnenkort, er is nog zo veel te ontdekken. Als je alleen al bedenkt hoe groot het universum is, dan is het toch logisch dat je verder wilt. Cryonics is op het ogenblik het enige dat die kans biedt'. Henri Kluytmans vult aan: 'Ik wil blijven leven, ik wil niet dood. Dit is de enige kans om toch door te leven'.

Zo af en toe verschijnt er in de krant een bericht over een experiment waarbij dode proefdieren als bavianen en honden zouden zijn ingevroren, vervolgens ontdooid en vrolijk verder leefden. Bij nadere beschouwing vallen die berichten altijd tegen: of het dier in kwestie was niet dood, of er was geen sprake van een temperatuur onder nul, of de kwaliteit van leven van het proefdier leek op dat van een kamerplant. Er is kortom nog nooit ergens wetenschappelijk aangetoond dat wat Kluytmans en de zijnen willen mogelijk is? Kluytmans: 'Nee, maar als iets nu niet kan dan wil dat niet zeggen dat iets nooit zal kunnen. Mensen konden vroeger ook niet vliegen en dat kunnen ze nu wel. 50 jaar geleden konden we niet naar de maan en dat kunnen we nu wel. Nu kunnen we misschien geen bevroren mensen weer tot leven verwekken, maar de technologie gaat vooruit, ik voorzie dat het over ongeveer 100 150 jaar wel zal kunnen,'.

En als dat dan ooit lukt, hoe ziet zo'n eeuwig leven er dan uit? Berrie Staring uit Arnhem: 'Ik denk dat je je leven anders in gaat richten. Op het moment dat je je beseft dat je langer dan 1000 jaar kunt leven ga je je misschien bezig houden met studies die wel 50 jaar kunnen duren. Velen van ons willen graag de ruimte in, alleen de training daarvoor neemt al jaren in beslag'. Het cryonisme is onderdeel van een veel bredere - tamelijk nieuwe - filosofie die bekend staat als het Transhumanisme. Het is een filosofie waarin grenzeloosheid (eeuwig leven, ruimtereizen, voortdurend groeiende intelligentie, groeiende technologie, maximale persoonlijke vrijheid) de boventoon voeren. Om die gedachten uit te dragen hebben de Nederlandse cryonisten daarom een Transhumanistische organisatie opgericht onder de naam Transcedo (www.transcedo.org). Berrie Staring is de voorzitter.

Op de transcedo-website evenals in een persoonlijk gesprek knalt het transhumanistische optimisme je tegemoet. Wordt het geen enorme future shock als je in het jaar 2500 wakker wordt? 'Misschien wel, maar we gaan ervan uit dat onze invriesorganisatie Alcor ons ook mentaal voorbereidt. Bovendien: we halen nu ook mensen uit de derde wereld naar New York, dat is vergelijkbaar en dat gaat ook goed'. '. Je staat straks moederziel alleen in een onbekende wereld. 'Nee hoor, we proberen onze familie ook te overtuigen zich in te laten vriezen' (Dalibor den Otter wil zijn hond 'meenemen'). En wat als de stroom uitvalt? 'Dat is een veelgehoord misverstand: de dewars hebben geen stroom nodig, er verdampt alleen wat stikstof en dat moet periodiek bijgevuld worden'. Wat als je wakker wordt in een onleefbare politiestaat terwijl je dan pas begint aan een eeuwenlang leven. 'Dat kan allemaal heel verschrikkelijk zijn en ieder moet dan voor zich uitmaken of hij of zij in die maatschappij verder wil leven - andere mensen hebben die keuze niet'. Toch blijft het moeilijk voorstelbaar: Hoe moet zo'n diepgevroren hoofd zonder lichaam verder leven? Als je een ingevroren kankerpatiënt ontdooit, wordt-ie dan niet doodziek wakker? De cryonisten hebben hun hoop gesteld op twee nu reeds bestaande ontwikkelingen in de technologie: de kloon- en de nanotechnologie. De kloontechnologie brengt het 'kweken' van ledematen en organen op basis van een piepkleine hoeveelheid DNA steeds meer binnen bereik, maar vooral van de nanotechnologie verwachten de cryonisten veel. Dit is een technologie waarbij men simpel gezegd 'machines' maakt in het nanometer gebied, dat wil zeggen: ter grootte van enkele atomen (een doorsnee atoom heeft een afmeting van een-derde nanometer). Er zijn op dit gebied de afgelopen jaren al enkele ontdekkingen gedaan, maar de cryonisten stellen zich dat de nanotechnologie microscopische reparatie robots (qua omvang iets tussen een virus en een bacterie) op zal leveren die dan in grote aantallen door ons lichaam gaan en cel voor cel weer zullen herstellen. De kankerpatient wordt niet alleen wakker, hij wordt ook beter. En als je die techniek een beetje onder de knie hebt, dan is het waarschijnlijk ook mogelijk om de hersenen een forse opknapbeurt te geven, zodat de intelligentie fors toeneemt.

Het probleem waar de cryonisten nu tegen aan lopen is niet of deze supertechnologie ooit werkelijkheid zal worden, maar heel wat prozaischer: hoe reageert een ambulance of een arts als hij geconfronteerd wordt met de penning om Kluytmans' hals. Wordt de wens van de overledene uitgevoerd? Artsen en ambulances die ik hierover raadpleeg reageren verbijsterd, niemand zegt te weten wat hij zal doen. Het is dan ook om in die leemte te voorzien dat de Nederlandse invriezers cursussen volgen teneinde Alcor Certified Technician te worden, zodat ze straks, als ze in de omgeving van de overledene zijn, zelf de noodzakelijke medicijnen in kunnen spuiten. Verder komt het de komende jaren aan op voortdurend lobbyen, frapper toujours om nu eindelijk eens serieus genomen te worden. De bezwaren, de gebrekkige stand van de techniek, ze hebben het allemaal al duizend keer gehoord. En ze weten het waarschijnlijk beter dan hun tegenstanders: de kans dat hun droom werkelijkheid wordt is piepklein. Maar die piepkleine kans is nog altijd oneindig veel groter dan de kans op een tweede leven van iemand die zich laat begraven of verbranden, die is namelijk NUL.

Theo Richel (dit verhaal stond voorjaar 1999 in het blad Men's Health. Het stukje RealAudio is afkomstig uit een reportage voor Vara's Punch) De kristalschade is vooralsnog een enorm obstakel bij het invriezen Wetenschapper Cor van Ingen beziet de invriesplannen met de nodige scepsis. Dat doet ook onderzoeker de Jong uit Rotterdam maar deze heeft wel gepoogd geld te krijgen voor een experiment om harten in te vriezen ten behoeve van transplantaties. En er worden nu daadwerkelijk hartkleppen ingevroren en hergebruikt. In België mislukte enige tijd terug een poging een overledene in te vriezen. Kristalschade Bij het praten over het invriezen na de dood concentreert men zich vooral op de problemen die kunnen ontstaan als de cliënt na lange tijd wordt ontdooid. Wat betreft Cor van Ingen, secretaris van de werkgroep Vriesdrogen en Cryobiologie Nederland zit het grootste probleem echter in het heden: hoe vries je een mens in zonder zijn of haar celstructuur compleet en onherstelbaar te vernielen. De cryobiologie houdt zich bezig met de effecten van (zeer) lage temperaturen op biologisch materiaal bijvoorbeeld bij het invriezen van sperma of bloed, of wat er gebeurt als je bij lage temperatuur opereert, of hoe je een oorlog in het poolgebied kunt winnen. Dat zijn weliswaar heel andere zaken als het invriezen van complete mensen, maar voor een deel is de problematiek hetzelfde: de kou sloopt de celstructuur dusdanig dat wat Van Ingen betreft de hoop om daar nog iets mee te doen beschouwd dient te worden als science fiction, een romantische fantasie die overigens sommige serieuze wetenschappers ook te pakken heeft. De franse wetenschapper Pierre Boutron verkondigt openlijk zijn enthousiasme voor het invriezen na de dood zonder dat dat klaarblijkelijk zijn carriere beschadigt. Het menselijk lichaam is, zo bevestigt Van Ingen desgevraagd, te vergelijken met een tomaat: er zit veel water in en als er een nacht vorst over gaat dan vormt dat water ijskristallen en die hebben een funeste en fatale invloed op de cellen. Na een nacht vorst is zo'n tomaat een zielig zakje rottend en lekkend weefsel en met een mensenlichaam is het niet anders. Sommige dieren ( en natuurlijk ook winterharde planten) ontsnappen echter aan dat lot. Beroemd is het voorbeeld van de Canadese boomkikker die die er inderdaad in slaagt om een paar graden vorst te overleven en van Ingen wijst erop dat vissen in de Noordelijke ijszee op het moment dat de temperatuur van het zeewater beneden de vier graden Celsius komt uit hun bloedsuikers (glucose) het antivriesmiddel glycerol maken om zich zo te beschermen tegen kristalvorming door de kou. Maar die kikker is dan wel een heel inspirerend voorbeeld, hij houdt het evenwel maar korte tijd uit en het moet ook weer niet al te koud worden. Kristalvorming is te voorkomen. Als je onder de juiste omstandigheden afkoelt dan is er sprake van vitrificatie, zeg maar glasvorming. Glas is, zo doceert Van Ingen in feite een onderkoelde vloeistof. Dat kun je zien aan oude kerkramen waar de onderste stukken van het glas in lood dikker zijn als de stukken daarboven, het glas is daar gewoon uitgezakt. Met het water in biologische weefsels kan hetzelfde gebeuren, als je maar onder de juiste omstandigheden afkoelt. Dat heeft te maken met de hoeveelheid glycerol en andere stoffen die wel anti-freeze proteins worden genoemd, maar ook met de snelheid waarmee het weefsel wordt afgekoeld. En heel vervelend daarbij is dat - wil je kristalschade voorkomen - het hart in een ander tempo moet worden gekoeld als de lever of een ander organen. Maar is dat dan geen aanbeveling om in plaasts van het hele lichaam alleen het hoofd in te vriezen? Van Ingen is ervan overtuigd dat bij de huidige stand van techniek ook de hersenen beschadigd worden bij het invriezen. Als hij hoort dat de cryonisten ervan uitgaan dat hun hoofd later dankzij kloon- en nanotechnologie weer aan moeten kunnen groeien tot een nieuw lichaam, reageert hij enigszins verbluft over zoveel optimisme. Hij moet het allemaal nog zien: 'Wat er in een cel gebeurt dat is allemaal zo waanzinnig complex, daar weten we nog zo weinig van'. Voor cryonist Henri Kluytmans is dit geen nieuws: die celschade treedt op dat is duidelijk, maar waar het hem om gaat is dat er voldoende informatie aanwezig blijft opdat de (nano-)technologie van de toekomst daar alsnogal een levend mens van kan reconstrueren. Meer harten Begin jaren negentig diende de rotterdamse onderzoeker J.W. de Jong een voorstel in om te onderzoeken of het mogelijk zou zijn om ratteharten in te vriezen en vervolgens weer tot leven te wekken. Het zou een eerste stap zijn op de weg naar het invriezen van harten van overledenen en de voorraad harten (en later andere organen?) die zo beschikbaar zouden komen voor transplantatie zou dan enorm kunnen groeien. Er was geen geld voor de Jongs voorstel, maar uit Amerikaans onderzoek is inmiddels duidelijk geworden dat het invriezen-ontdooien- en weer laten kloppen van rattehartjes lukt. De stap naar mensenharten is nog groot, maar het is inmiddels wel mogelijk om een onderdeel, hartkleppen in te vriezen en later te implanteren. Een mislukte poging In het Oostvlaamse Knesselare vond zo'n 10 jaar terug een eerste poging plaats om een overledene in te vriezen. Het was de echtgenote van de in Belgie beroemde Jean Pierre van Rossem die schatrijk werd dankzij een systeem om de beurs te voorspellen, maar die nu in de gevangenis zit omdat hij bij het geld verdienen te weinig rekening hield met de Belgische wet. Nadat diverse gemeentes hem hadden afgewezen ging de gemeente Knesselare destijds akkoord met het diepvriesgraf en legde zelfs een speciale kabel aan teneinde de kist van elektriciteit te voorzien. Veel zegen rustte er niet op het hele project. Mensen die hun familieleden een bloemetje kwamen brengen schrokken zich soms wild als de serene stilte van het kerkhof werd doorbroken door de aanslaande vrieskist. Als gevolg van de drassige bodem ontstond na ongeveer een jaar kortsluiting en die werd te laat ontdekt. De overledene ontdooide en en werd op dezelfde begraafplaats begraven.