Anorexia longaeva

De keuken van de Californische computerprogrammeur Tim Freeman wordt maar eenmaal per week gebruikt. Dan komt zijn schoonmoeder om weer een weekvoorraad ontbijten, een weekvoorraad lunch of een weekvoorraad diners aan te maken en die verdeeld over dagelijkse porties in te vriezen. Want Freeman eet - sedert medio 1996 -nogal monotoon, ontbijt, lunch en diner zijn weliswaar verschillend, maar alle dagen van de week is het dezelfde kost. Lekker is dat niet, maar dat is ook niet de bedoeling, want dan ga je al gauw veel te veel eten. Freeman noemt het zelf 'non-gourmet-cooking': een zeer sobere keuken die zich vooral kenmerkt door een absoluut minimum aan calorieën, want alleen op die manier kan hij - zo voorspelt wetenschappelijk onderzoek - spectaculair oud worden. Als met hem hetzelfde gebeurt als met talloze proefdieren voor hem dan zou hij zelfs 190 jaar kunnen worden.

De zoektocht naar het levenselixir is van alle tijden: injecties met gestampte hondentestikels, een dagelijkse consumptie van yoghurt of het slikken van megadoses vitamines zijn maar enkele van de vele middelen die in de loop der eeuwen zijn aanbevolen om de dood op afstand te houden. In wetenschappelijk onderzoek bleef van de meeste weinig over. Op het ogenblik is er veel aandacht voor vitamines, maar nu is al zeker dat de levensverlengende effecten van die vitamines in het niet vallen bij die van 'anorexia longaeva', calorische restrictie voor een langer leven.

Wetenschappers kennen het fenomeen al sinds de 30-er jaren: je neemt twee groepen ratten. De ene groep ratten laat je eten zoals mensen eten: in overvloed, als ze iets willen hebben hoeven ze er maar naar toe te lopen en te happen. Die groep ratten leeft zo'n 750 dagen en dat vergelijken wetenschappers dan wel eens met een mensenleeftijd van 75 jaar. En ook vergelijkbaar met mensen sterven ze nogal massaal aan kanker. De andere groep ratten heeft minder keuze: die krijgt een dieet dat qua calorieën neerkomt op zo'n 60-70% van de eerste groep, maar men zorgt er wel voor dat ze voldoende vitamines en mineralen binnen krijgen. Die groep leeft veel langer als de eerste groep, zo'n 1200 dagen met uitschieters tot 1900 dagen - en dat zou dan vergelijkbaar moeten zijn met een mensenleeftijd van 190 jaar. Vergeleken met de 'ad libitum' groep (de groep ratten die tot verzadiging kon eten) had de hongerende groep slechts 7% van de kankers. Pikant onderdeel is bovendien dat de ratten in deze onderzoeken vaak geheel synthetisch vervaardigd voedsel kregen.

Vanuit een soort verbijstering: dit kan toch niet waar zijn? is dit onderzoek in de afgelopen decennia diverse malen over gedaan, en iedere keer bleek weer dat de hongerende proefdieren langer leefden. En waarschijnlijk ook leuker: tot op hoge leeftijd bleken de ratten te copuleren hetgeen als een teken van levenslust wordt gezien. Een van die onderzoekers is de inmiddels gepensioneerde Nederlandse hoogleraar Gerrit Bras. Bras, 85, volgt geen bijzonder dieet. Hoeveel caloriëen hij zelf consumeert weet-ie niet, de weegschaal vertelt hem wanneer hij teveel eet, en dan 'pijnigt' hij zichzelf door minder te eten. Gevraagd naar de opofferingenen komt Bras niet verder dan te vertellen dat hij geen koekjes bij de koffie eet. Dat lijkt peanuts, zo argumenteert hij, maar dat scheelt op jaarbasis wel 2 kilo. Met zijn lengte van 1.91 en een gewicht van 85 kilo heeft hij een quetelet index van 23, hetgeen als ideaal valt te omschrijven. Zelf zou hij nog wel een paar kilo kwijt willen. Verder is hij altijd een enthousiast sporter geweest, vroeger boksen, tegenwoordig hardlopen. Dat is weliswaar stierlijk vervelend maar bij een teamsport, moet je steeds met anderen rekening houden. Verder is Bras ervan overtuigd dat hij zo gezond is gebleven omdat hij decennia terug minder hard is gaan werken, moest gaan werken, want zijn zoontje weigerde te gaan slapen voordat-ie zijn vader had gezien.

Professor Bras hongert in stilte en zo merkt-ie niet dat inmiddels sprake is van een soort van beweging van mensen die zichzelf op een hongerdieet hebben gezet. Onbetwiste leider van die beweging is de Californische onderzoeker Roy Walford, ooit hoogleraar aan de Universiteit van Californië«, dichter, journalist, arts en de laatste jaren vooral beroemd als schrijver van hongerkookboeken. Walford, inmiddels een eind in de zeventig, toonde in de jaren zestig met proefdieren aan dat je niet per se al meteen als zuigeling op een hongerdieet moet gaan om de voordelen van een langer leven te kunnen plukken. In eerdere onderzoeken had men gevonden dat proefdieren die van de een op de andere dag minder calorieën binnen kregen juist korter leefden, maar Walford liet zien dat wie geleidelijk over gaat ook kan 'rekenen' op een langer leven. Hoewel 'rekenen'? Zijn er dan aanwijzingen dat een dergelijk dieet ook werkzaam is bij mensen?

Het definitieve bewijs is natuurlijk nog niet geleverd, zo'n experiment zou langer dan een eeuw duren, maar het wordt wel steeds waarschijnlijker dat calorische restrictie bij mensen werkzaam is. • Inmiddels zijn niet alleen bij ratten en muizen maar ook bij andere proefdieren (honden) dergelijke experimenten gedaan. De uitslagen bevestigen de hooggespannen verwachtingen. Er lopen nu enkele experimenten met apen. Genetisch wijken apen nauwelijks af van mensen, en met de nodige voorzichtigheid mag je hopen dat wat bij apen werkt ook bij mensen werkt. Het 'nadeel' van zo'n experiment: apen leven zo'n veertig jaar, dus het duurt nog wel even voordat we definitief weten of het waar is. In de tussentijd moeten we het doen met zogeheten 'biomarkers', meetgegevens die vertellen of bij de hongerende apen de verouderingsklok langzamer loopt. En dat doet-ie tot dusver: zaken als cholesterolgehalte of de hoogte van de bloeddruk zijn bij de hongerende apen steeds 'jonger' als bij hun smullende soortgenoten.

In het begin van de 90-er jaren was er veel aandacht voor het experiment met Biosphere2 in de Amerikaanse staat Arizona. Dit was een overdekt gebied van enkele hectaren waar een groep van 8 mensen gedurende twee jaar werd opgesloten teneinde te ontdekken of het mogelijk is in een dergelijk gei:soleerd milieu een leven op te bouwen. De bewoners werden geacht zelf hun voedsel te verbouwen, allemaal met in het achterhoofd om ooit menselijke kolonisatie van de ruimte mogelijk te maken. Biosphere2 kreeg wereldwijd publiciteit, maar minder aandacht was er voor de persoon die voor de deelnemers als dorpsdokter' zou fungeren, dat was Roy Walford. Het was niet zijn vooropgezette bedoeling om hier een humaan experiment te doen met calorische restrictie, maar toen bleek dat de land- en tuinbouw op dit kleine stukje grond toch minder productief was dan gehoopt was er geen andere mogelijkheid. In plaats van de verwachte dagelijkse hoeveelheid van 2500 calorieën kregen de deelnemers slechts zo'n 1800 calorieën, en daarmee werd Biosphere2 het eerste menselijke experiment met calorische restrictie. En met indrukwekkende resultaten: Volgens Walford zakten de waarden van cholesterol en bloeddruk naar niveaus die met geneesmiddelen niet te bereiken zijn. Toen Biosphere2 open ging kwamen er dus 8 supergezonde, verjongde, bio-nauten naar buiten. (Maar helaas ook wel enigszins gei:rriteerde bio-nauten. De sfeer binnen was niet optimaal, en hoewel Walford er geen woorden aan besteedt kunnen die irritaties best terug te voeren zijn op het voortdurende gevoel van honger dat de deelnemers plaagde). Een bekende tegenwerping tegen calorische restrictie is dat uit de statistieken zou blijken dat iets te dikke mensen juist langer leven dan magere mensen. Walford: 'Natuurlijk mager is niet hetzelfde als mager als gevolg van beperking. Mensen die minder wegen ondanks een hoge consumptie hebben een licht verhoogde stofwisselingssnelheid en een verhoogde temperatuur, en dat verkleint allebei je levenskansen. Mensen die te weinig wegen omdat ze te weinig, maar ook te slecht eten, verkleinen eveneens hun kansen. Als je het type mens bent dat makkelijk aankomt, en je verkiest te gaan vermageren, dan heb je een grotere kans op een langer leven. Van nature magere mensen zouden langer kunnen leven, als ze minder zouden gaan eten, zonder slecht te eten'. Dat is de kern van Walfords betoog:'undernutrition, without malnutrion'. Walford adviseert om in een periode van enkele jaren terug te schakelen naar een dieet van zo'n 1500 calorieën per dag. Walford vindt het echter het makkelijkste om 5 dagen per week zo'n 2000 calorieën te eten, en twee dagen in het geheel niet. Wie zo weinig calorieën consumeert riskeert een tekort aan vitamines en derhalve slikt Walford die in pilvorm bij. Hij noemt zijn dieet het Hoog/laag dieet. Hoog in voedingsstoffen als vitamines en mineralen, laag in calorieën.

Roy Walford verzet zich hevig tegen de gedachte dat zijn programma voor overleving de lol uit het leven zou halen. Tegenover Paris Match verklaarde hij:'Mijn energie is vertienvoudigd, zowel fysiek als intellectueel. Mijn geest is veel helderder. Ik kan 's avonds veel langer doorwerken, zonder boven mijn stukken in slaap te vallen. Mijn waarneming is veel scherper geworden. Sexueel ben ik actiever en mijn visie op de toekomst is positiever geworden'. Wie hongert, zo zegt Walford, gaat zich een beetje 'high' voelen en dat is - als je er aan gewend bent - zeer prettig . Tim Freeman voegt daar op zijn website wel aan toe dat hij het eigenlijk - midden in Californië - altijd koud heeft.

De keuken van Tim Freeman

Op zijn website vertelt Tim Freeman hoe zijn dieet er uit ziet. Hij heeft drie 'gerechten':

Gerecht 1 (376 calorieën)
65 gram linzen (rauw)
21 Gram vis uit blik,
14 gram Parmezaanse kaas
110 gram spinazie
125 gram champignons.

Gerecht 2 ( 534 calorieën)
33 gram vis
140 gram spinazie
35 gram sojabonen
13 gram champignons
10 gram Parmezaanse kaas
105 gram Yam
30 gram wilde rijst (rauw)
30 gram tomatensaus uit blik

Gerecht 3 ( 525calorieën ):
33 gram wilde rijst (rauw)
16 gram parelgort (rauw)
23 gram sojabonen (rauw)
100 gram Yam 35 gram spinazie
17 gram parmezaanse kaas
75 gram rauw bloemkool
30 gram tonijn uit blik

De bereiding hiervan is simpel: zijn schoonmoeder kookt de ingrediënten achter elkaar, niet vanwege smaak, energiebesparing of vitaminebehoud, maar snelheid: zo hoeft het kooknat niet steeds opnieuw opgewarmd te worden. Freeman heeft precies uitgerekend dat het bovenstaande menu qua vitamines en mineralen geheel voldoet aan de aanbevelingen, hij krijgt dus 'voldoende' binnen.. De reden om uit blik te eten is: daar staan de calorieën tenminste op vermeld. Zo af en toe eet Tim Freeman 'sociaal' in een restaurant, maar de dag daarna slaat hij dan een maaltijd over. Iedere dag krijgt Freeman dus ongeveer 1500 calorieën binnen. Zelf vindt hij dat te weinig en daarom snackt hij af en toe bij tot hij de gestelde limiet bereikt en die heeft hij gesteld op 2000 calorieën. Toegestane snacks zijn: vruchten, magere melk, een snee brood en soms een ijsje of twee koekjes (hoewel die laatste volgens zijn zeggen behoorlijk vet zijn).