Worden we straks 150 tot 200 jaar?

"We weten dat we het leven van zoogdieren kunnen verlengen"; zei dr Judith Campisi van het Berkeley National Laboratory onlangs tegen de New York Times. "Er is geen reden waarom we niet hetzelfde met mensen zouden kunnen doen".
Dr Cynthia Kenyon, hoogleraar biochemie aan de University of California in San Francisco: "Het licht staat overal op groen, en als deze tendens zich doorzet zullen mensen 150 tot 200 jaar kunnen worden, maar zonder jarenlang geteisterd te worden door ouderdomskwalen'.
Dr. Michael Rose, van de University of California in Irvine: 'Ik heb met mijn eigen handen de veroudering van mijn proefdieren uitgesteld. Ik heb het ene organisme op zijn laatste benen zien lopen en een ander organisme dat net zo oud was zien floreren'.
De Nederlandse onderzoeker dr Jan Vijg: 'Er is geen limit to life. Dat was een beetje de hypothese, maar dat is gewoon onzin en dat blijkt ook steeds duidelijker';

Het is nog niet zo lang geleden dat iemand die hardop sprak over het 'vertragen van de veroudering' of over het 'verlengen van het leven' als een op hol geslagen idioot werd gezien. Hoe lang iemand leeft is een zaak van God of van de loterij, maar de mens zelf heeft daar nauwelijks invloed op. Akkoord, door niet te roken en anderszins wat gezonder te leven kun je de dood wellicht iets uitstellen, maar de maximale leeftijd van de mens ligt vast op 110 jaar. Ouder kan een mens niet worden zo menen serieuze wetenschappers al een hele tijd (en als je kijkt naar die gerimpelde tobbers zouden we daar ook maar blij mee moeten zijn).

Nu zijn er diverse wetenschappers die zonder terughoudendheid speculeren over een aanzienlijk langer leven, en een daarvan is de uit Rotterdam afkomstige onderzoeker professor dr. Jan Vijg (45) die tegenwoordig in Texas kankeronderzoek verricht. Vijg heeft tegen de 200 wetenschappelijke publicaties op zijn naam staan en tien patenten. Echt naam vestigde hij in de wetenschap door de ontwikkeling van een zogeheten 'transgene muis' die een belangrijke rol speelt in het kankeronderzoek.

Maar voor een serieus wetenschapper presenteert Vijg zichzelf met een on-Nederlandse passie en enthousiasme en daar schaamt hij zich niet voor. 'Ik heb altijd een bloedhekel gehad aan dat pessimistische gedoe en het is ook helemaal niet gebaseerd op wetenschappelijke logica maar op religie'. En waarom zou je ook niet enthousiast zijn aan de vooravond van een indrukwekkende verlenging van het leven:

'We worden niet alleen gemiddeld steeds ouder, maar de tijd dat we ziek zijn aan het eind van het leven wordt door allerlei medische vindingen ook steeds kleiner. Soms zijn die simpel zoals dat we niet te veel vet moeten eten en dat we een beetje lichaamsbeweging moeten nemen, maar kijk ook eens naar zaken als beta-blokkers en een heleboel andere geneesmiddelen die je kunt gebruiken tegen een groot aantal verouderingsaandoeningen. Er zijn cholesterolverlagende middelen, de effectiviteit daarvan wordt nog niet meegenomen in de berekeningen over toekomstige levensverwachting. Mensen roken minder en nu komen we steeds dichter bij een manier om diabetes onder controle te krijgen. Verder denk ik dat er ontzettend krachtige aanwijzingen zijn dat vitamine E suppletie heel belangrijk is voor het voorkomen van een groot aantal ziektes. Als je over 5 jaar nog een keer gaat kijken dan zul je tot je verbazing zien dat de gezondheid van de mensen verder is toegenomen, want we zitten middenin een enorme revolutie. Het is natuurlijk speculatie, maar ik denk dat de kans dat mensen die nu rond de 40, 50 zijn misschien wel 150 zullen worden eigenlijk best groot is'.

De echt spectaculaire ontwikkelingen zo verwacht Vijg, zullen komen uit het onderzoek naar het geheim van veroudering. Dat is in zijn ogen belangrijker dan de speurtocht naar de oorzaken en geneeswijzen van ziektes als kanker, hart- en vaatziekten, diabetes, staar, dementie en artritis zoals die nu plaats vindt. Al die kwalen manifesteren zich immers naarmate een mens ouder wordt en als je dus iets doet dat de veroudering, vertraagt, dan stel je daarmee ook die ziektes uit. Dat betekent een dramatische bijdrage aan de gezondheid en de levensverwachting: kwaliteit en kwantiteit ineen!

Hoewel je door gezond te leven de dood een tijdlang buiten de deur kunt houden, en door bijvoorbeeld veel minder te eten (calorische restrictie) naar alle waarschijnlijkheid een leeftijd van boven de 100 jaar binnen bereik krijgt stuit de mens uiteindelijk toch tegen een grens aan die in het genetisch materiaal 'ingebakken' zit. Waar die grens precies ligt weet nog niemand: in weerwil van de beweringen over 110 jaar als maximale leeftijd werd de Franse mevrouw Jeanne Calment 122, en de - bewezen - oudste persoon op aarde is op het ogenblik 118.

Maar hoewel het bij de een sneller gaat als bij de anders, we zijn allemaal onderhevig aan een in de genen ingebakken proces van veroudering. En bij veel wetenschappers heeft de verwachting postgevat dat het mogelijk zou kunnen zijn om die verouderingsgenen te vinden en ze zo te beinvloeden dat we tegelijk minder ziek en ouder worden. Het is een van de redenen waarom op het ogenblik koortsachtig gewerkt wordt aan het in kaart brengen van het genetisch materiaal, de honderdduizenden genen die tesamen de bouwtekening van de mens van de mens vormen. In het jaar 2003 wil men daar mee klaar zijn.

Lange tijd is gedacht dat veroudering 'zin' had, mensen zouden moeten sterven om ruimte te geven aan nieuwe generaties. Maar volgens Jan Vijg is veroudering slechts een bijprodukt van de evolutie. Vijg: 'Alle diersoorten hebben gemeen dat ze nakomelingen willen genereren. Op wat er daarna gebeurt heeft de evolutie steeds minder vat. Als je door een toevallige mutatie een heel beroerd gen produceert waardoor je nooit de reproductieve periode zal bereiken, dan is dat gen na een generatie weg, omdat je nooit nakomelingen krijgt. Als er allerlei genvarianten worden gemaakt, die beroerde effecten hebben op hele late leeftijd, dan is de kans dat ze er in blijven omdat ze worden doorgegeven met de voortplanting. Dan ga je op oudere leeftijd pas dood aan allerlei vreselijke ziektes, maar dan heb je je taak al volbracht. Dat soort mutaties die de veroudering veroorzaken worden als het ware genegeerd omdat ze de voortplanting niet bedreigen. Achter veroudering zit geen functie, het heeft geen nut'.

Jan Vijg meent dat de veroudering door een relatief kleine hoeveelheid genen geregeld wordt: ‘Wanneer er duizenden of misschien wel tienduizenden genen betrokken zijn bij levensduurcontrole dan is het vrijwel onmogelijk dat je de levensduur kunt verlengen want dan zijn er teveel verschillende oorzaken die allemaal even belangrijk kunnen zijn. Maar er zijn de laatste tijd steeds meer aanwijzingen zijn dat veroudering wel degelijk gebaseerd kan zijn op een beperkt aantal genen. Misschien tien, misschien honderd, maar een beperkt aantal. En dat kun je dus afleiden uit een dierexperimenten met lagere diersoorten zoals wormpjes, en sinds heel recent ook muizen. Dan zie je dat wanneer je een gen verandert de levensduur van zo'n muis (een jaar) met een of twee jaar omhoog gaat'.

Maar bij dergelijke experimenten werd bij de proefdieren voor de geboorte het genetisch materiaal veranderd, zoiets zien we nog niet bij mensen gebeuren? Vijg wijst erop dat dat ook helemaal niet hoeft. Als bij dergelijk onderzoek de genen van een dier worden veranderd dan gebeurt dat vooral om een mechanisme te ontrafelen, het wil helemaal niet zeggen dat de later te ontwikkelen therapie ook de genen van de te behandelen patiënt moeten veranderen. Evenzogoed vindt men een geneesmiddel dat de werking van het desbetreffende gen blokkeert of bijstuurt.

Dat is in feite wat de succesvolle cholesterolverlangende geneesmiddelen met de naam Statines doen. Misschien doen antioxidanten (zoals Vitamine E) of de nieuwe antioxidanten cocktails die nu bij de industrie op de tekentafel liggen wel iets vergelijkbaars.

Jan Vijg heeft in de wetenschappelijke wereld bekendheid verworven door het ontwikkelen van een zogeheten transgene muis, een muis waarbij het genetische materiaal voortdurend zo veranderd kan worden dat je de effecten van allerlei experimenten snel kunt meten. Zo hoopt Vijg dat hij de belangrijkste genen die verantwoordelijk zijn voor de veroudering op kan sporen en zodoende de wetenschappelijke grondslag kan leggen voor een geneesmiddel tegen veroudering. Tot die tijd slikt hij dagelijks een aspirientje en een pil om zijn cholesterolniveau binnen de perken te houden. 'Dit is trouwens allemaal op advies van m'n huisarts en zeker niet afwijkend van wat bij mijn weten vrijwel elke amerikaan gebruikt als ze een jaar of veertig zijn. Ik loop alleen op zaterdag en zondag en doe wat aan tennis en hiken, Daarnaast dagelijks 800 eenheden vitamine E, dat is alles wat ik aan mijn eigen gezondheid doe, geen speciale dieten of zo'.

Heb je ook al gefantaseerd over hoe oud je zelf wordt?

'Nou, nee, we moeten reeel blijven, nog nooit waren we zo dicht bij een hele belangrijke doorbraak, maar je kunt op dit moment nog steeds niet met 100% zekerheid zeggen dat veroudering te controleren is door in te grijpen in bepaald processen. Maar ik ben zeker heel optimistisch'.

Kader:

Veroudering zit in de genen: Jeanne Calment.

Ze was wereldberoemd toen ze in 1997 op 122-jarige leeftijd stierf, en niet in het minst omdat ze kort voor haar dood nog een cd had ingezongen (die overigens meer klonk als een woeste kreet uit het jenseits). Franse onderzoekers hebben zich gestort op devraag: als een hoge leeftijd genetisch bepaald is, dan moet de hele familie Calment ouder worden dan andere mensen. Dat bleek ook zo: zo werd bijvoorbeeld haar broer 97 en als je de leeftijd optelt die haar 6 meest recente voorouders bereikten kom je op een totaal van 477 jaar tegen 289 voor een vergelijkbare familie. Een kwart van de 55 familieleden van Jeanne Calment werd ouder dan 80 tegen slechts 2% bij een vergelijkbare familie.

Is de dood op zijn retour?: gentherapie

Een 70-jaar oude man slikte 100 tabletten nitroglycerine per week om zijn angina pectoris (pijn in de hartstreek als gevolg van vergevorderde vaatziekte) te bedwingen. Nou ja bedwingen: hij was zo ziek dat hij al een pilletje moest slikken om voldoende energie te hebben om zich aan te kleden. Al zijn vaten waren dichtgeslibd. Hij was een van de 16 mensen die bij wijze van experiment gentherapie kregen toegediend. Via een kleine insnede in zijn borst werd een nieuw gen gekoppeld aan een schadeloos virus bij hem ingebracht. Het virus dient als transportmiddel voor het gen want het verplaatst zich naar alle cellen en bouwt daar het nieuw gen in. Na enkele weken kon deze meneer weer gewoon lopen en ging als tractor en automonteur aan de slag. Nitroglycerine slikt hij niet meer. De overige deelnemers aan dit onderzoek vertoonden vergelijkbare spectaculaire verbeteringen. Wie het onderzoek leest denkt dat-ie te maken heeft met een kwakzalver die de eeuwige jeugd belooft, maar het betreft hier een gecontroleerd wetenschappelijk experiment aan de Tufts universiteit in Boston dat in een gerespecteerd medisch tijdschrift (Circulation) is gepubliceerd.

Het is nog onduidelijk of deze mensen ook echt langer zullen leven, maar hun kwaliteit van leven is in ieder geval fors verbeterd. Deze patienten hadden oorspronkelijk allemaal dichtgeslibde bloedvaten, en na de gentherapie waren die nog immer dicht maar er bleken naast de dichtgeslibde bloedvaten allerlei nieuwe vaten te zijn gevormd, een soort natuurlijke bypass dus.

Maar naarmate de wetenschappelijke belemmeringen kleiner worden lijkt het menselijk verzet tegen dergelijk onderzoek toe te nemen. Dr Campisi: 'Toen ik onlangs een lezing gaf in Berkeley kwam er een groepje mensen naar me toe en vroeg: hoe durft je dit soort onderzoek te doen. De aarde wordt toch al verkracht door de overbevolking en de vervuiling'.

Kader:

Langer leven door te hongeren, je kunt nu beginnen!

Hoe je langer kunt leven is al langer bekend, en het recept is simpel, maar moeilijk uit te voeren: hongeren./ Al in de dertiger jaren ontdekten onderzoekers dat ratten die normaal 750 dagen (zeg maar 75 jaar bij de mens) leven, drie keer zo oud kunnen worden als ze op een hongerdieet worden gezet.

Hongeren betekent hier: zorgen dat je qua caloriën ongeveer 60% consumeert van wat je anders graag zou eten, maar wel zorgt voor een rijke toevoer aan vitamines en mineralen. Je moet dat regime bovendien niet van de ene op de andere dag instellen (dan verhoog je de kans op sterfte), maar geleidelijk, in een tijd van verschillende jaren. Dat is dus niet eenvoudig. Er zijn wereldwijd enkele honderden mensen bekend die trachten deze calorische restrictie in de praktijk te brengen, en de broemdste ervan is dr Roy Walford van de Universiteit van Californië die ervan uitgaat dat hij zo'n 150 jaar oud zal worden.